جشن آذرگان یکی از جشنهای زرتشتی ایران باستان است که در تاریخ نهم آذرماه برگزار میگردید. دلیل برگزاری جشن آذرگان در نهم آذرماه این بوده که در گاهشمار زرتشتی نام این روز با نام ماه یکی تعیین شده است، یعنی این روز، روز آذر از آذر ماه نامیده میشده است. ابوریحان بیرونی درباره جشن آذرگان در ایران باستان بیان کرده است که: ” … روز نهم آذر ماه عیدی است که به مناسبت توافق دو نام آذر جشن میگویند و در این روز به افروختن آتش نیازمند میباشند و این روز جشن آتش است و به نام فرشتههایی که به همه آتشها موکل است نامیده شده، زرتشت امر کرده در این روز آتشکدهها را زیارت کنند و در کارهای جهان مشورت نمایند …”
ما در بیمهشو به مناسبت روز جشن آذرگان ، مقالهای را در این زمینه تهیه نمودهایم تا شما نیز با یکی از مراسمهای ایران باستان بیشتر آشنا گردید
چرا جشن آذرگان؟
آذر در آیین زرتشتی و در ایران باستان به معنای آتش است. آتش در آیینهای زرتشتی دارای اهمیت زیادی است و این جشن نیز جزو جشنهایی است که برای احترام به آتش و ایزد در ایران باستان انجام میشده است.
اهمیت آتش در گذشته به حدی بوده است که برای آن در تاریخ اساطیری، ایزدی در نظر گرفتهاند. این ایزد با نامهایی مانند آذر، آتش، آتُر، آتَر بیان میشود که این ایزد را پسر اهورامزدا قلمداد میکردند و روشن بودن آتش را به این معنا میدانستند که اهورامزدا مرئی است و در میان آنها حضور دارد.
دلیل اهمیت آتش چه بوده است؟
در زمانهای بسیار قدیم آتش بهعنوان یک عنصر مقدس در نظر گرفته میشده است و دلیل آن را نیز میتوان موارد زیر دانست:
- بسیاری از پیشرفتهای انسانها وابسته به آتش بوده است، مانند محرک بخار، الکتریسیته، کشتی، راهآهن و …
- آتش تاریکی شب را از بین میبرد.
- برای رهایی از سرما میتوانید به آتش پناه ببرید.
- پخت غذا با استفاده از آتش امکانپذیر میباشد.
- …
دلایل فوق و بسیاری دیگر باعث گردید که گذشتگان ارزش زیادی برای آتش قائل باشند و جشنهای متفاوتی برای آن برگزار نمایند که جشن آذرگان نیز یکی از همین جشنهاست.
آیینهای جشن آذرگان
مردمان ایران باستان در این روز بر خانه و بام خود آتش روشن میکردند؛ همچنین آن روزرا در آتشکدههای آذینبندیشده، همراه با شادی، خواندن دعا و پهن نمودن سفرهای آیینی همراه با خوراکیهای مختلف جشن میگرفتند. در هنگام جشن، بر روی آتش چوبهایی خوشبو مینهادند و به مناسبت شروع سرما، هرکسی مشعلی از آتش روشن در آتشگاه را به منزل خود میبرد و به دلیل خوش یمن دانستن این آتش، آنان اجازه خاموشی به این شعلهها نمیدادند؛ بهطوری که این آتش تا پایان زمستان روشن باقی میماند. در جشن آذرگان زمانی را نیز به خواندن دعاهای اوستا توسط موبد اختصاص میدادند.
بخش دیگری از آیین این جشن شامل نظافت و آذینبندی آتشکدهها، پوشیدن لباسهای نو و تمیز، آرایش خود و رسیدگی به موها و ناخنها بوده است. علاوهبر همه این موارد افراد عقیده داشتند که اگر درباره موضوعی در این روز مشورت صورت بگیرد، نتیجه خوبی برای آن حاصل میگردد.
در ایران باستان سه آتشکده اساطیری زیر وجود داشته که بزرگترین آتشکدهها بودند:
- آذر فَرَنبَغ ( آتش موبدان ): این آتشکده توسط جمشید در فارس تاسیس شد.
- آذر گُشنَسب ( آتش ارتشتاران ): این آتشکده توسط کیخسرو در آذربایجان بنا نهاده شده است.
- آذر بُرزین مهر ( آتش کشاورزان ): این آتشکده را کیگشتاسب در خراسان ساخته است.
برگزاری جشن آذرگان در دوران معاصر
امروزه تقریباً جشن آذرگان در تمامی شهرهایی که دارای آتشکدههای سالم و پابرجا هستند، برگزار میگردد؛ البته در بعضی از شهرها پررنگتر و در بعضی دیگر رو به فراموشی دارد. تعدادی از شهرهایی که این جشن معمولاً در آنها برگزار میشود به شرح زیر است:
- آتشکده ورهام (بهرام) در شهر یزد: این آتشکده در خیابان آیتالله کاشانی، کوچه آتشکده قرار دارد. این آتشکده فصل زمستان از ساعت ۱۵ تا زمان غروب آفتاب باز است.
- زیارتگاه شاه مهرایزد در شهر کرمان: این زیارتگاه در محلی به نام بهباغچه بوداغ آباد قرار دارد. جشن فرخنده سده و آتشافروزی این جشن در این مکان برگزار میگردد. این مکان دارای باغی با دو ساختمان همراه با حوض نسبتاً بزرگ و آشپزخانهای برای پخت نان، آش و سیروگ است.
- آتشکده آتشگاه در شهر اصفهان: این آتشکده در مسیر اصفهان – نجف آباد، در نزدیکی منارجنبان، بر تپهای سنگی و کم ارتفاع قرار دارد.
- آتشکده تخت رستم در نزدیکی تهران: این آتشکده در ۲۰ کیلومتری غرب شهریار در بخش جوفین و در نزدیکی روستای قجر، بر روی کوه تخت رستم قرار دارد.
- آتشکده نیاسر در شهر کاشان: این محل در جاده کاشان به دلیجان و در روستای نیاسر واقع شده است.
- آتشکده آناهیتا یا قلعه دختر در شهر کرمان: این مکان در خیابان انقلاب، در نزدیکی پارک انقلاب قرار دارد.
کلام آخر
در ایران باستان جشنهای زیادی برگزار میگردید که هر کدام از آنها دارای داستانی بوده است. جشن آذرگان نیز یکی از همین جشنها بوده است که در آتشکدهها برگزار میگشت و اکنون نیز در بعضی از شهرها همچنان برگزار میشود. ما سعی نمودیم تا در این مقاله این جشن باستانی را یادآوری نماییم تا از فراموشی آن پیشگیری نماییم. امید است که توانسته باشیم سهم خود را در حفظ رسومات و جشنهای ایرانی بهجا آورده باشیم. برای تکمیل سخنانمان پیشنهاد مینماییم که مقالههای آذر جشن و جشنهای پاییزی باستانی را نیز مطالعه نمایید.
