امروزه صنعت بیمه یکی از ستون های اصلی اقتصاد در تمام کشورهای توسعه یافته است. در واقع بیمه با مدیریت ریسک ها و پذیرش مسئولیت بروز خسارت در حالات مختلف، به ثبات اقتصادی کمک می کند. اما شاید برای شما هم این سوال پیش آمده باشد که بیمه از چه تاریخی پدیدار شده است و سیر تحولات آن چگونه بوده است؟ در این مقاله تاریخچه بیمه را در کشور ایران و سایر کشورهای جهان بررسی می کنیم.
تاریخچه بیمه در ایران
ریشه های تاریخی بیمه در ایران به دوران شاه عباس صفوی باز می گردد. در اسناد مربوط به آن عصر، به نوعی از بیمه باربری اشاره شده است که در قالب یک سیستم سنتی اجرا می شد. در آن دوران، کاروان سراها نقش بیمه گر را بر عهده داشتند؛ به این صورت که مسئولیت حفاظت از کالاهای بازرگانان را در برابر خطرات مختلف، از جمله حملات راهزنان و سرقت ها در مسیرهای بین شهری و داخل شهرها، بر عهده می گرفتند.
تاریخچه بیمه در ایران به صورت امروزی
تاریخچه بیمه در ایران به شکل جدید، به سال 1269 بازمی گردد. در این زمان ناصرالدین شاه قاجار امتیاز تاسیس اداره بیمه و حمل و نقل را برای 75 سال به یک بازرگان روسی به نام «لازار پولیاکف» فروخت. اما پولیاکف نتوانست در مهلت مقرر، این اداره را راه اندازی کند، به همین دلیل امتیاز او لغو شد و این شرکت تاسیس نشد.
پس از آن و در اوایل قرن بیستم (در دوران سلطنت احمد شاه قاجار) فعالیت سازمان یافته بیمه در ایران آغاز شد. در آن زمان، دو شرکت روسی به نام های «نادژا» و «کافکاز مرکوری» اولین فعالیت های بیمه ای را در کشور رقم زدند. اگرچه این شرکت ها با وقوع انقلاب روسیه از ایران خارج شدند، اما جای خود را به شرکت های معتبر دیگری از انگلیس، آلمان و سوئیس دادند.
در نهایت، سال ۱۳۱۰ با تصویب قانون ثبت شرکت ها، نقطه عطفی در این صنعت رقم خورد؛ چرا که پس از آن، شرکت های خارجی با اطمینان بیشتری اقدام به تأسیس شعبه و نمایندگی خود در ایران کردند. این روند تا سال 1324 ادامه داشت.
اما پس از جنگ جهانی دوم، بسیاری از شرکت های بیمه خارجی فعالیت خود را در ایران متوقف کردند. دلیل اصلی این اتفاق، مصوبه قانونی جدید بود که شرکت های بیمه را ملزم می کرد ودیعه نقدی خود را به ۵۰۰ هزار دلار افزایش دهند.
اولین شرکت بیمه ایرانی
بیمه ایران در سال 1314 به عنوان اولین شرکت بیمه ایرانی، فعالیت خود را آغاز کرد. اولین نمایندگی های رسمی این شرکت در شهرهای مشهد، اصفهان، اهواز، شیراز، بوشهر و همدان تاسیس گردیدند.
با افزایش درآمدهای ارزی کشور در اواخر دهه ۱۳۴۰، تمایل شرکت های خارجی دوباره برای حضور در بازار ایران بیشتر شد. در آن زمان، نگرانی هایی درباره توانایی شرکت های داخلی در برابر رقبای بزرگ خارجی وجود داشت. به همین دلیل، در سال ۱۳۵۰ بیمه مرکزی ایران تأسیس شد. وظیفه اصلی این نهاد، نظارت بر بازار و هدایت صحیح صنعت بیمه کشور بود تا نظم و امنیت در این بخش حفظ شود. پس از این دوران تمامی شرکت های بیمه خارجی در این تعطیل شدند و شرکت هایی مانند بیمه شرق در سال 1329 و بیمه آسیا در سال 1338 تاسیس شدند.
تاریخچه بیمه در جهان
تاریخچه بیمه در جهان با بیمه باربری دریایی آغاز شد. در آن زمان، دریانوردان فنیقی و بابلی به علت تردد در آب های پر خطر دریایی، از بازرگانان وام می گرفتند و از این وام برای خرید کالاهای مورد نیاز دریانوردان استفاده می کردند. اگر سفر آن ها به سلامت تمام می شد، باید اصل وام را به همراه بهره ای سنگین بازمی گرداندند، اما اگر دچار حادثه یا حمله دزدان دریایی می شدند، دیگر نیازی به بازپرداخت وام نبود.
در واقع، وام دهنده با گرفتن بهره بالاتر، ریسک سفر را بر عهده می گرفت. این روش که به «بیمه وام های دریایی» معروف بود، حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ سال پیش از میلاد در مدیترانه رایج شد و بعدها به یونان، روم و در نهایت اروپا رسید.
نکته جالب اینجاست که حدود ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد نیز در چین، دریانوردان از یک روش هوشمندانه استفاده می کردند. آن ها کالاهای خود را به جای یک کشتی بزرگ، در چندین قایق و کشتی کوچک پخش می کردند تا اگر یکی دچار حادثه شد، کل بارشان از بین نرود. این تفکر ساده، همان اصل پراکندگی ریسک است که امروزه یکی از مهم ترین ستون های صنعت بیمه محسوب می شود.

اولین شرکت بیمه در دنیا
با اینکه قراردادهای بیمه ای در جهان از دوران باستان وجود داشته اند، اما لویدز لندن به عنوان اولین و پیشگام ترین مجموعه ای که سیستم مدرن بیمه را پایه گذاری کرد، شناخته می شود. امروزه لویدز نه تنها یکی از قدیمی ترین، بلکه یکی از بزرگترین و معتبرترین بازارهای بیمه در سطح جهان شناخته می شود.
بیمه آتش سوزی چگونه به وجود آمد؟
در سال ۱۶۶۶ میلادی، آتش سوزی مهیبی از یک مغازه نانوایی در لندن آغاز شد و به سرعت گسترش یافت. این حریق ویرانگر، ۴۰۰ کوچه و خیابان (معادل ۱۷۵ هکتار) از شهر لندن را طعمه حریق کرد و ۱۳,۰۰۰ واحد مسکونی و تجاری را از بین برد. ابعاد این فاجعه چنان عظیم بود که ضرورت وجود سیستمی برای جبران خسارت های آتش سوزی را به شدت آشکار کرد.
پس از این حادثه، چهار مؤسسه و شرکت پیشگام در انگلستان برای ارائه پوشش های آتش سوزی پا به عرصه گذاشتند:
- اداره آتشسوزی (تغییر نام به فنیکس): این مجموعه، نخستین نهادی بود که خدمات بیمه آتش سوزی را به بازار ارائه کرد و بعدها نام خود را به «فنیکس» تغییر داد.
- کورپویشن اف لندن (Corporation of London): دومین مؤسسه بود که از سوی شهرداری لندن تأسیس شد؛ اما به دلیل عدم موفقیت لازم، پس از مدتی فعالیت خود را متوقف کرد و تعطیل شد.
- مؤسسه دوستان (تأسیس ۱۶۸۳): این مؤسسه به عنوان رقیبی جدی برای اداره آتش سوزی لندن آغاز به کار کرد. بررسی بیمه نامه های باقیمانده از آن نشان می دهد که این شرکت برای خانه های چوبی، حق بیمه ای دو برابر خانه های دیگر در نظر می گرفت که نشان دهنده محاسبه دقیق ریسک در آن دوران است.
- دست در دست (Hand in Hand): آخرین موسسه در لندن بود که به شکل تعاونی و بر اساس اساسنامه ای اختصاصی اداره می شد. این شرکت از اعضای خود حق عضویت دریافت می کرد و به دلیل استفاده از لوگوی «دو دست» به عنوان علامت تجاری، به این نام مشهور شد.
بنیانگذار بیمه در جهان
در قرن هفدهم، تجار و کشتی داران انگلیسی در قهوه خانه لویدز لندن، گرد هم آمدند. آن ها با انعقاد پیمان هایی که شباهت بسیار زیادی به قراردادهای بیمه امروزی داشت، بنیان گذاران صنعت بیمه در جهان شدند و مسیر تکامل این صنعت را هموارتر کردند.
جدول زمانی مهم ترین رویدادهای تاریخ بیمه در ایران و جهان
برای آشنایی بیشتر با تاریخچه بیمه در ایران و جهان، جدول زیر را بررسی کنید:
| بازه زمانی | منطقه | رویداد کلیدی | شرح مختصر |
| ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد | چین | پراکندگی ریسک | دریانوردان برای جلوگیری از خسارت، بار خود را بین چندین کشتی پخش می کردند. |
| ۵۰۰-۶۰۰ سال پیش از میلاد | مدیترانه | بیمه وام های دریایی | استفاده از سیستم وام های دریایی توسط فنیقی ها برای پوشش ریسک دزدان و حوادث. |
| قرن ۱۷ میلادی | انگلیس (لندن) | تأسیس لویدز (Lloyd’s) | شکل گیری اولین بازار سازمان یافته بیمه در قهوه خانه های لندن توسط تجار. |
| ۱۷۰۶ میلادی | انگلیس | اولین بیمه عمر مدرن | تأسیس شرکت Amicable Society به عنوان پیشگام در مدیریت ریسک مرگ. |
| ۱۲۶۹ هجری | ایران (عهد صفوی) | بیمه کاروان ها | استفاده از کاروانسراها به عنوان مکانی برای حفظ امنیت و نوعی پوشش بار تجار. |
| ۱۲۸۹-۱۲۹۰ هجری | ایران (عهد قاجار) | اولین امتیاز بیمه | تلاش نافرجام برای واگذاری مدیریت بیمه به «لازار پولیاکوف» روسی. |
| اوایل قرن ۲۰ (عهد احمدشاه) | ایران | ورود شرکت های خارجی | ورود شرکت های روسی (نادهژا و کاوکاز مرکوری) و سپس شرکت های اروپایی دیگر. |
| ۱۳۱۰ هجری | ایران | قانون ثبت شرکت ها | تصویب قانون ثبت شرکت ها که باعث تثبیت حضور شرکت های خارجی در ایران شد. |
| ۱۳۱۴ هجری | ایران | تأسیس بیمه ایران | اولین شرکت بیمه ایرانی با افتتاح شعب در مشهد، اصفهان، شیراز و… |
| دهه ۱۳۴۰ شمسی | ایران | رشد بازار پس از جنگ | افزایش فعالیت شرکت های خارجی به دلیل افزایش درآمدهای ارزی و نفتی. |
| ۱۳۵۰ شمسی | ایران | تأسیس بیمه مرکزی | ایجاد بیمه مرکزی ایران به عنوان نهاد ناظر و تنظیم کننده بازار بیمه. |
جمع بندی
همانطور که ملاحظه کردید، تاریخچه بیمه بسیار گسترده تر از تصور ماست. در گذشته دریانوردان برای حفاظت از بارهای خود از روش های مختلفی مانند گرفتن وام و تقسیم کردن بار خود در چند کشتی مختلف استفاده می کرده اند تا اینکه صنعت بیمه به شکل امروزی در میان آن ها رواج یافت.
امروزه نیز شرکت های بیمه مختلفی در ایران و جهان وجود دارند که با دریافت حق بیمه، به مدیریت ریسک های مختلف پرداخته اند. شما عزیزان می توانید بسته به نیاز خود یکی از بیمه نامه های عمر، آتش سوزی، مسئولیت، درمان تکمیلی و… را خریداری کرده و از مزایا آن ها بهره مند شوید.